Kanggo ngawekani bencana rob lan mudhune lemah (land subsidence), pamarentah nedya yasa tanggul raseksa ing saurute pesisir lor Pulo Jawa, wiwit Banten nganti Gresik. Proyek infrakstruktur gedhen-gedhenan mau dianggep durung cukup dadi solusi yen ora diimbangi upaya mbeciki lingkungan pantai sing rusak.

TANGGAL 23 September 2025 kepungkur, nalika sesorah aneng Sidang Umum Perserikatan Bangsa-Bangsa, New York, Amerika Serikat, Presiden Prabowo Subianto nemenake nedya yasa tanggul laut raseksa sauruting pesisir lor Pulo Jawa kanggo nanggulangi bencana mbludage banyu segara alias rob. Prabowo nendhesake, pangaribawa owah-owahan iklim global sing nyebabake mbludage banyu segara, ora kena disepele. Tumrap Indonesia, dhampake wis ketok mata, yaiku wimbuh dhuwure lumahe banyu segara. Miturut Prabowo permukaan air laut ing pesisir Jakarta mundhak limang centi meter saben taune.
Prabowo ngakoni, yasa tanggul raseksa atusan kilometer dawane wiwit Banten nganti Gresik, Jawa Timur, dudu pakaryan gampang. Kejaba perlu ragad gedhe, uga butuh wektu puluhan taun kanggo ngrampungake. Nanging pensiunan jendral tentara bintang papat iku ora duwe pilihan liya. “Indonesia kudu miwiti saiki sadurunge kena dhampak sing luwih nemen,” ngendikane Prabowo.
Sesasi candhake, tanggal 20 Oktober 2025, nalika ngadani rapat menteri terbatas ing Istana Negara Jakarta, Prabowo ngambali kesaguhane yasa beteng kandel sing katelah giant sea wall. Ora tanggung-tanggung, dawane 535 kilometer. Miturut Prabowo, kejaba nylametake penduduk saka bencana kang luwih gedhe, pambangunane tanggul mau uga mengku karep nylametake industri-industri sauruting pantai utara (pantura) kang akeh banget cacahe. Yen kawasan industri kuwi nganti lumpuh, Indonesia ngalami kapitunan gedhe.
Mula Prabowo atekad miwiti giant sea wall wiwit pesisir lor Banten nganti tekan Gresik. Kanggo kaperluwan kuwi Prabowo banjur mbentuk Badan Otorita Pengelola Pantai Utara Jawa (BOPPJ) “60 persen industri kita mapan ana pantura, kuwi kabeh wajib diayomi. Uga ewonan hektar sawah sing subur, kudu dislametake,” tuture Prabowo.
Prabowo nglenggana pambangunan tanggul raseksa bakal rampung antarane 15-20 taun. Panjenengane ora preduli presiden sapa sing mbesuke bakal ngrampungake proyek sing ora baen-baen kuwi. Sing baku, ngendikane Prabowo, tanggul mau kudu enggal diwiwiti pambangunane supaya musibah sing dialami masyarakat pantura ora saya mbebayani.
“Aku ora ngerti presiden sapa sing mbesuke bakal ngrampungake proyek iki, nanging awake dhewe kudu miwiti,” kandhane Prabowo.
Gagasan yasa tanggul laut raseksa mau satemene wis diundha wiwit jaman Presiden Jokowi. Awal Januari 2024 Menteri Koordinator Perekonomian Airlangga Hartarto mratelakake, tanggul laut mujudake solusi nyegah rob lan mudhune lemah (land subsidence) ing pantura Jawa. Timbule rob sing ajeg mbanjiri pantura saben taune mau nuwuhake kapitunan gedhen. Ora kurang saka 70 kawasan industri, 5 kawasan ekonomi khusus (KEK), 28 kawasan peruntukan industri, lan 5 wilayah pusat pertumbuhan industri kena dhampak langsung. Rob sing saya gedhe uga ngancam 50 yuta penduduk saurute pesisir lor.
Dibarengi Non-infrastruktur
Senadyan telat, kupiyane Prabowo nylametake Pulo Jawa saka ancaman kerem kasebab dening banjir, abrasi, anjloge lemah lan lubere banyu segara, patut disengkuyung. Mungguh panemune sebageyan pakar kelautan, kudune pamarentah wis miwiti proyek kuwi 10-20 taun kepungkur.
Samengko, Semarang lan Demak wis kelangan sebageyan lahan pesisire merga banyu segara saya adoh mblebeg dharatan. Luwih-luwih yen nedhenge mangsa rob, saurute wilayah pesisir lor Jawa Tengah kena dipesthekake kerem. Kapitunan ekonomi lan sosial ora ketung akehe.
Dikutip saka Kantor Berita Antara, panliti Ilmu Tanah dan Penginderaan Jarak Jauh Badan Riset dan Inovasi Nasional (BRIN), Destika Cahyana, menehi pretikel, BOPPJ aja mung fokus ing prekara yasa tanggul raseksa wae. Yen kuwi solusi tunggal sing arep ditandangi, Destika sumelang sebageyan gedhe masyarakat bakal nulak. Jalaran kahanan satengahing masyarakat mono cukup kompleks. Sing cumithak ana angen-angene warga, proyek gedhe kuwi malah arep mateni pangupajiwane nelayan sarta nggusur permukiman.
Ngayomi ekosistem pesisir, miturut Destika, ora cukup mbangun beton pengkuh. Indonesia nduweni garis pesisir sing banget dawane kanthi karakter geomorfologi kang beda-beda, delta lendhut sing dinamis, pantai karang, kawasan mangrove prodhuktif, sarta kutha-kutha tepining sagara sing permukaan-e saya mudhun merga prilaku nyedhot air tanah ugal-ugalan.
Pantura pancen sacepete butuh dislametake. Nanging pendekatan sing ditempuh aja mung tunggal giant sea wall. Perlu panyelarasan antarane rakayasa struktur, solusi kanthi pathokan lingkungan alam, ngemonah sedimen, karo tata kelola ruwang kutha pesisir kang saiyeg. Emane, proses-proses mau durung katon dileksanani jalaran pamarentah mung nduweni narasi tunggal arupa mbangun giant sea wall.

(Foto: Antara/Sulthony Hasanuddin)
Mangka, negara-negara sing keconggah ngendhaleni risiko pesisir, kaya dene Belanda, Jepang, Bangladesh, lan Vietnam, padha nerapake coastal protection sing rangkep-rangkep. Negara-negara kasebut ngombinasi tanggul, serbuk hijau mangrove, ngatur eksploitasi banyu kemah, mulihake lahan teles, lan ngatur manajemen ngompa banyu resik saka njero lemah kanggo nylametake pesisir.
Indonesia satemene nduweni modhal ekologi sing pepak, nanging pamarentah nyiutake mung ing prekara struktur beton minangka obyek sing kuwawa nahan lubere banyu segara. Mangka maneka panliten wis nuduhake lamun rusake lingkungan pesisir luwih akeh disebabake dening degradasi wilayah dharatan, kaya dene susute sedimentasi akibat owah-owahan tata guna lahan, ilange fungsi infiltrasi lemah, konversi lahan, sarta saya mudhune struktur lemah jalaran cawisan banyu resik saya tipis akibat disedhot gedhen-gedhenan.
Kanthi tembung liya, rosane pertahanan pesisir ora mung krana ditemtokake dening madege tanggul beton sing ngadhep menyang segara, nanging uga sehate lemah sarta lanskap ing samburine. Satemah yen pamarentah nggunakake istilah giant sea wall kaya-kaya nyumpet kalodhangan dhialog karo masyarakat sing waswas atine merga sumber pangupajiwane ilang sawise tembok raseksa iku mengko ngadeg.
Yen ora pinter-pinter ngemonah isu kuwi, sisip sembire nuwuhake ongkrep merga mlebune pihak-pihak njaba sing ngujuk-ujuki masyarakat supaya nulak proyek nasional mau. Tembok raseksa sing ditegesi panggusuran, bisa nuwuhake panulake warga. Mula ora ana alane tumrap Prabowo ngowahi judhul giant sea wall mau nganggo “Perlindungan Pesisir Terpadu” apa “Strategi Adaptasi Pesisir Berlapis” upamane.
Kanthi nggunakake istilah-istilah alus sing ‘nyumadulur’, pamarentah bisa nerangake yen giant sea wall ora mung sekadhar mbangun struktur kang atos-atos wae, nanging uga ngurusi bab-bab sing ‘empuk’, kaya dene ngrehabilitasi mangrove, pangaturan ruang terbuka ing kutha pesisir, ngatur panjupuke banyu lemah, sarta ngurusi sedimen ing sungapan kali (delta).
Ing sawatara negara kang sukses ngemonah lingkungan pesisire, masyarakate malah sing nduweni peran gedhe ngopeni mangrove lan mulihake kodhisine lahan kang kebacut rusak. Ing sisih liya, pamarentah perlu menehi edukasi sing obyektif marang masyarakat. Upamane, mbangun tanggul ing kawasan sing lemahe anjlog ekstrem pancen perlu, nanging madege tanggul mau bakal efektif yen dibarengi karo kekarepan nyuda nyedhot banyu lemah sing ugal-ugalan, mulihake sedimen sing wis rusak, sarta mbeciki lingkungan ing kawasan hulu.
Jrone kawasan pesisir kanthi alas mangrove sing isih thukul sehat lan alami, mbeciki kahanan lingkungan alam diyakini luwih bisa ditampa masyarakat tinimbang mbangun struktur beton. Tanggul pancen penting, nanging dudu siji-sjine cara kanggo nahan mbludage banyu segara. Ing pungkasane, Indonesia mbutuhake strategi pertahanan pesisir sing angabehi, adaptif lan pathokan marang ilmu lan teknologi (sain).
Menteri Koordinator Bidang Infrastruktur dan Pembangunan Kewilayahan Agus Harimurti Yudhoyono (AHY) ngandharake, pamarentah mbutuhake dhuwit 80 milyar dollar Amerika (udakara Rp 1.280 trilyun) kanggo mbangun tanggul raseksa mau. Gedhene ragad, kandhane AHY, wis dietung-etung dening pamarentah.
Suprandene AHY ngakoni menawa giant sea wall dudu siji-sijine solusi ngawekani mudhune lemah ing pantura Jawa. Saengga proyek inftrastruktur mau bakal dibarengi karo upaya-upaya dhasar mbeciki kahanan lingkungan, klebu ngawekani eksploitasi banyu lemah sing njalari saya amblege lumahe lemah.
Panulis: KSW







