Pamarentah Surabaya ngothongake sekretariat Dewan Kesenian sawise Dewan Kabudayaan kabentuk. Sesambungan ora harmonis DKS lan pamarentah daerah lumaku wiwit jaman Wali Kota Tri Rismaharini. Yagene cawe-cawe marang kamardikane seniman?
Pandom jam durung genep menyang angka pitu nalika aparat kapulisen lan pulisi pamong praja cacah puluhan diapelake ana sawetane kompleks Balai Pemuda, Jalan Gubernur Suryo, Surabaya, Senen, 4 Mei 2026. Srengenge manjer sagenter. Lalu lintas ing paju pat sangarepe Alun-alun Surabaya iku wiwit padhet dening slira-slirine wong-wong kang budhal makarya. Dhasar mentas libur dawa ‘cuti bersama.’
Sawise apel, aparat gabungan mau (ana uga anggota TNI) ngangseg nyedhaki sekretariat Dewan Kesenian Surabaya kang mapan ana gedhung inti kompleks Balai Pemuda. Tanpa uluk salam, tanpa nyebawa, wong-wong iku terus nrobos menjero. Seniman ludrug Meimura kang kawit esuk ‘jaga regol’ sekretariat, nyumurupi aparat mawa sragam jangkep iku wiwitane ngamat-amati isen-isene ruwangan kang arupa gamelan saprangkat, lukisan, tambur lan prabotan liyane.

(Foto repro suaraindonesia.co.id)
Pimpinane aparat banjur prentah marang andhahane amrih barang-barang kuwi diusungi metu. Andhahan kang tampa prentah cekat-ceket tumandang. Gamelan-gamelan digotong metu. Meimura, kang dandan cara Besut karo nggawa gendera abang-putih, ora bisa apa-apa. Mengkono uga sawatara seniman sing esuk kuwi pinuju ana sekretariat uga ora kuwawa mambengi. Ora ana panglawan senajan pulisi sing pacak baris ana plataran mondhong bedhil kanthi posisi moncong diunggahake. Sawise isen-isene ruwangan entek digawa metu, lawang sekretariat dikunci lan ditempleki stiker ‘disegel.’
Kabar disegele Dewan Kesenian Surabaya utawa kaprah dicekak DKS, terus sumebar liwat grup-grup WA. Awane sawatara seniman mara lan keklumpukan. Klesotan sangareping sekretariat karo rasan-rasan bab kedadeyan sing mentas kelakon. Sawatara jam candhake Ketua DKS Chrisman Hadi teka. Dheweke langsung nyuwek stiker penyegelan ruwangan sing mentas ditemplekake pimpinan pulisi pamong praja. Chrisman ngancam bakal nempuh jalur ukum.
Rancangane Pemerintah Kota Surabaya ngosongake sekretariat Dewan Kesenian satemene wis dibiwarakake wiwit 25 Maret 2026. Kanthi pawadan arep nertibake kompleks Alun-alun saka pihak-pihak sing ora duwe legalitas manggon ana kono, nalika kuwi ana patang klompok sing bakal digusur. Kejaba Dewan Kesenian, uga sekretariat Bengkel Muda Surabaya, Galeri Merah Putih (ruwang pamer lukisan) lan kantin. Diwangeni wektu nganti Setu, 2 Mei 2026.
Tanggal 31 Maret 2026 Chrisman Hadi nulak ‘perintah pengosongan’ mau. Dheweke kirim somasi marang Pelaksana Tugas Kepala Dinas Kebudayaan, Pemuda, Olahraga dan Pariwisata (Disbudporapar) Surabaya. Miturut Chrisman Kadisbudporapar ora nduweni wewenang mrentah dheweke amrih ngosongake sekretariat Dewan Kesenian. Chrisman ndheseg amrih prentah pengosongan mau dicabut. Nanging toh wekasane 4 Mei 2026 wanci esuk pemkot tetep nggusur kanthi peksan sekretariat kasebut.
Salah sijine seniman wanita, Esti Susanti Hudiono, ngandharake lumantar akun facebook-e menawa wiwit Setu esuk, 2 Mei, nganti sore dheweke sakanca wis jaga-jaga ing sekretariat. Kejaba Esti uga ana Meimura, Henri Nurcahyo (panliti sejarah Panji), Desemba Sagita (pelukis) lan Taufik Monyong (seniman seni instalasi). Wong-wong kuwi kalebu sing ora sarujuk DKS digusur. Rehne nganti sore ora ana glagat ruwangan bakal ‘dieksekusi’ dening pemkot, seniman-seniman iku banjur mulih. Pranyata pengosongan iku lagi dileksanani Senen esuk.
Saka patang entitas sing ditundhung lunga dening pemkot, mung DKS sing wekasane dibabad. Wondene Galeri Merah Putih, Bengkel Muda lan kantin slamet, -saora-orane kanggo sauntara wektu iki. Ketua Galeri Merah Putih M. Anis ngandharake pemkot wurung nyegel ruwang pamer mau sawise diwenehi pangerten bab legalitase. “Galeri iki bakal terus urip nganti sewu taun maneh,” kandhane Anis puitis.
Sejarah Dawa Kesenian
Maune patang entitas kuwi bisa urip rukun ana kompleks Balai Pemuda. Kena diarani Balai Pemuda mujudake papan nglumpuke seniman lan wartawan sing liputane babagan seni budaya. Dhasar lokasine strategis ing tengah kutha, saengga cedhak disangkani saka ngendi-endi. Wartawan-wartawan seni budaya lan dhosen pengampu mata kuliyah seni sing mulih kerja wanci sore, racake padha ngoberake mampir saperlu wedangan lan dhiskusi.
Nalika kuwi sekretariat Bengkel Muda lan kantin isih mapan samburining masjid sakiwane kantor DPRD Surabaya. Saben sore ing papan nyempil iku dumadi dhiskusi informal kang gayeng sinambi wedangan lan mangan gorengan. Topik dhiskusi ora ngemungake seni, nanging uga politik. Kanthi ora langsung saka dhiskusi informal mau munculake idhe liputan tumrap wartawan lan gagasan berkarya tumrap seniman. Bengine kala-kala dianakake gladhen seni teater. Dene Galeri Merah Putih kang manggon ana bageyan ngarep, ora tau sepi saka kegiyatan pameran lukisan. Klompok seniman sing manggon ana kono uga ora milih-milih uwong, sapa wae sing teka ditampa kanthi tinarbuka.
Sawise kompleks Balai Pemuda di-revitalisasi dening pemkot lan diresmekake minangka Alun-alun Surabaya 17 Agustus 2020, sekretariat Bengkel Muda sing maune gedhung sungsun loro, dirubuhake. Minangka gantine Bengkel Muda mung diwenehi ruwangan sauplik ing gedhong inti sisihe Galeri Merah Putih. Nadyan sawise dadi Alun-alun Surabaya kompleks Balai Pemuda dadi megah, nanging kaya ana sing ilang. Budaya dhiskusi saben sore nganti bengi karo wedangan ana kantin, ora ana maneh. Papan cangkruk prasaja sing biyen urip, wiwit kuwi sirna. Komunitas seniman kelangan panggonan nyawiji. Pemkot ora ngolehi maneh seniman-seniman iku nginep ana sekretariat.
Mangka yen dinulu saka sejarahe, wiwit jaman revolusi fisik 1945 Balai Pemuda wis dadi papan klumpukane warga Surabaya, senadyan pambukane papan kuwi minangka punjer lelipuran bangsa Walanda wis kelakon wiwit 1907. Nalika perang 10 Nopember njeblug, Balai Pemuda dadi markas penjuwang Pemuda Republik Indonesia (PRI).
Tanggal 1 Oktober 1971 Wali Kota Surabaya Soekotjo bebarengan karo para seniman dheklarasi madege Dewan Kesenian Surabaya. Soekotjo paring ruwangan ing gedhong inti Balai Pemuda minangka sekretariate. Saploke DKS dibentuk, kegiyatan seni ing kutha Surabaya wimbuh urip. Balai Pemuda ora tau sepi saka mangkale para seniman sing dhiskusi lan ngetokake karya. Seniman-seniman lukis pinunjul Surabaya lair saka kene. Seprana-seprene ora ana masalah. Wali Kota Surabaya kang gilir gumanti, ora tau ana ngucik legalitase Dewan Kesenian mapan ana kompleks Balai Pemuda.
Kabentuke Dewan Kebudayaan
Konflik antarane Dewan Kesenian karo Pemkot Surabaya kawiwitan nalika tanggal 30 Desember 2019 Chrisman Hadi kapilih minangka Ketua DKS. Suprandene nganti rong taun candhake, kepengurusane Chrisman ora dikukuhake dening Wali Kota Surabaya wektu kuwi, Tri Rismaharini. Tanggal 5 Pebruari 2022 Chrisman Hadi kirim ‘surat permohonan’ resmi marang pemkot amrih kepengurusane enggal dilantik. Kanthi gumantine wali kota saka Risma marang Eri Cahyadi, pengurus DKS ngajab ana owah-owahan angin politik.
Nanging jebul sikepe Eri padha karo Risma: ora gelem nglantik. Tanggal 29 Maret 2022 Pemkot Surabaya kirim balesan ‘surat permohonan’ sing wose wegah nglantik Chrisman sarowang minangka pengurus. Alasan apa sing njalari Risma lan Eri owel menehi pangestu Chrisman, ora nate kawetu gamblang ing media massa.
Chrisman Hadi banjur nggugat pemkot menyang Pengadilan Tata Usaha Negara (PTUN) Surabaya. Desember 2022 PTUN ngabulake gugatane Chrisman. Sing ateges pemkot wajib nglantik kepengurusan sing ora diakoni kawit 2019 mau. Suprandene kanthi pawadan arep ngajokake banding atas putusane PTUN mau, Pemkot Surabaya tetep suthik minangkani panjaluke Chrisman. Nanging kepriye asil banding-e pemkotkasebut, nganti seprene ora terang.
Taun 2022 kuwi uga Pemkot Surabaya ndhapuk struktur kepengurusan Dewan Kesenian Kota Surabaya (DKKS) sing anggotane uga para seniman sing kerep saba menyang Balai Pemuda. Pambentukane DKKS bisa ditegesi minangka sarana kanggo ngganteni struktur DKS kang ora direstoni mau. Kabare, pemkot menehake anggaran kegiyatan marang DKKS. Wondene DKS pimpinane Chrisman ora oleh jatah anggaran.
Swasana ora kepenak antarane pengurus lawas lan anyar mau ditogake pemkot kedawa-dawa. Ora ana upaya ngrampungake masalah kanthi tuntas. Nganti wusanana sasi Pebruari 2026 pemkot lumantar Dinas Kebudayaan, Pemuda, Olahraga dan Pariwisata (Disbudporapar) ngadani Musyawarah Kebudayaan Surabaya. Musyawarah Kebudayaan mau nguwohake asil kabentuke Dewan Kebudayaan Surabaya (DKbS) kanthi ketua Heti Palestina Yunani lan sekretaris Probo Darono Yakti.
Miturut konsepe, DKbS nduweni ayahan minangka mitra strategise wali kota jrone ngrumusake rancangan-rancangan kerja babagan seni budaya. Nanging laire DKbS dhestun njalari organisasi seniman dadi kaprail-prail. Sesambungan sasamaning seniman sing beda organisasi malih kaya-kaya ana jarak.

(Foto repro pikiranrakyat.com)
Pelaksana Tugas Kadisbudporapar Pemkot Surabaya Herry Purwadi darbe pawadan, pengosongan sekretariat DKS mau ora ateges nundhung minggat komunitas seniman mau, nanging pihake pancen lagi mrenata maneh struktur-e lembaga kebudayaan. Miturut Herry upaya mernah-mernahake struktur kelembagaan kebudayaan iku minangka wujud pangleksanane Undang-Undang Nomer 5 Taun 2017 ngenani Pemajuan Kebudayaan.
Herry nuturake DKS klebu sing kena owah-owahan. Sawise DKbS kabentuk, ujare Herry, otomatis fungsine DKS dilebur dadi siji. DKbS dianggep nduweni cakupan sing luwih jembar awit kang diurusi ora mligi seni, nanging uga kabudayan. Upamane bab kearifan lokal (tradhisi) masyarakat Surabaya kang nganti dinane iki isih dileluri.
Kanthi owah-owahan struktur kelembagaan mau sokongane pemkot, becik kang arupa fasilitas apadene redana, dipindhah saka DKS menyang DKbS. “DKS wis diupgrade dadi DKbS, saengga ruwangan DKS wis dudu sesanggane pemkot,” kandhane Herry lumantar katrangan tinulis, Senen, 4 Mei 2026.
Herry nambahake, Pemkot Surabaya ora duwe karep ngilangake Dewan Kesenian. Organisasi mau tetep diwenehi kamardikan ngleksanani program-programe. Nanging bab ragad, pemkot ora duwe kuwajiban menehi maneh. Lan yen DKS isih pengin kekiprah, Herry uga nyumanggakake. “Sumangga program-programe DKS dileksanani kanthi independen, sauger ora nggunakake fasilitase pemkot,” kandhane Herry.
Upayane pemkot mrenata struktur organisasi seniman mujudake lekas kang becik amrih program kerjane organisasi iku luwih fokus mikuwati proses kreatif engga dadi karya mesisan nggolekake peluang didol. Nanging aran kurang wicaksana yen anggone dandan-dandan mau ora ngudhari underaning masalah. Satemah nyisakake pangrasa-pangrasa ora kepenak, senadyan ora akure seniman merga ana cawe-cawene pamarentah mono wis asring dumadi wiwit biyen mula.
Panulis: Kukuh Setyo Wibowo



