RUU Basa Dhaerah Aja Mung Lamis

Dewan Perwakilan Daerah RI srempeng ngupaya mawujude Undang-Undang Bahasa Daerah. Sebab basa-basa lokal ing Nuswantara dinane iki lagi ngadhepi ancaman serius tumuju kecuresan. Njejegake basa dhaerah padha karo ngukuhi ketahanan budaya bangsa. Perlu aksi nyata amrih ora mung kandheg ing tataran konsep.

Vidheo kang kober viral ing media sosial iku njalari ngelus dhadha. Ya anyel, ya kudu nggu­yu. Ngatonake ade­gan sawenehe guru wanita lagi nyi­naoni etung-etung­an cara Jawa marang muride. Ora kace­thak­ake murid ke­las pira. Nanging yen ndulu umur-umurane sing isih bocah cemlewo, mbokme­nawa kuwi siswa kelas 2 utawa kelas 3 SD. 

Bu Guru sing ayu rupane mau akon si murid nye­but­ake etung-etungan angka rong­puluh mendhuwur. Murid wa­don iku celathu bantas, “Telung likur, papat likur, lima­kur…”

Bu Guru mawa kaca mripat minus iku nyandhet karo mbenerake, “Telulikur, patlikur, selawe.” Kang banjur di­sut dening muride,” Selawe, nem lawe….”

Guru mau ngguyu keping­kel-pingkel. Wondene si mu­rid mesam-mesem klincutan. Wong Jawa sing wis umur mbok­mena­wa bakal melu ngguyu upama nyumurupi ke­dadeyan iku. Saka cuplikan vidheo ce­kak mau bisa di­we­ruhi menawa ing tataran sinau basa Jawa kang paling dhasar wae, bocah-bocah jaman saiki wis padha rekasa. Mbokmenawa ing pa­sra­wungan lingkungan kula­warga ora dikulinakake caturan cara Jawa. Satemah nalika bo­cah kasebut ngrembaka gedhe, ana rasa asing yen kru­ngu tetembungan basa Jawa.  

Nadyan katone mung sepele, nanging yen prekara remeh mau ora tumuli an­tuk kawi­gaten, sangsaya suwe bakal ngi­­kis kahanane basa Jawa ku­wi dhewe. Samengko wae kan­thi gampang bisa di­tonton sang­saya akeh pelajar sing ora ngerti krama inggil. Marang guru lan wong tuwa, caturane ngoko. Kuwi isih apik merga gelem nganggo basa Jawa. Jalaran akeh sing wis caturan nggunak­ake basa Indonesia kepara basa Inggris marang guru lan wong tuwa.

Nadyan gunggunge suku Ja­wa mayo­ritas yen dibandhing­ake suku-suku liya­ne, nanging dinane iki lagi ngadhepi an­caman sing ora entheng, yaiku curese basa lokal. Basa Jawa minangka idhen­titas kedhae­rah­an, sangsaya kedheseg minggir dening basa Indonesia lan basa asing. Yen suku Jawa sing mayoritas wae basane wis sangsaya luntur, ke­pri­ye suku-suku liyane?

Ing erane Presiden Joko Wi­dodo, Kemen­terian Pendidikan, Kebudayaan, Riset dan Tekno­logi (Kemendikbud­ris­tek) nya­takake menawa 11 basa dhae­rah cures merga wis ora ana penuture. Basa-basa lokal kang ndhisiki ilang iku mapan ana wilayah Papua lan Maluku. Ya­iku basa Tandia ing Papua Ba­rat, ba­sa Mawes ing Papua, ba­sa Kayeli ing Ma­luku, basa Piru ing Maluku, lan basa Moksela ing Maluku. Kejaba kuwi uga basa Palumata ing Maluku, ba­sa Terna­teno ing Maluku Utara, basa Hukumina ing Maluku, ba­sa Hoti ing Maluku, basa Seru­ka ing Maluku, lan basa Nila ing Maluku. 

Kanggo ngawekani amrih ora sang­saya sirnane basa-basa tradhisional, Badan Pengem­bangan dan Pembinaan Bahasa Kementerian Pendidikan Dasar dan Menengah (Badan Bahasa) ngudi kanthi maneka cara. Sa­lah sijine yakuwi nggan­dheng ko­munitas-komunitas pelestari basa dhaerah. Ing sisih liya, Badan Bahasa terus ngrevitali­sasi basa-basa dhaerah mau amrih ora ilang. Taun 2024 ke­pungkur upamane, ana 97 basa dhaerah sing di-revitalisasi sa­ka Sabang nganti Merauke. Ba­dan Bahasa narget ana 120 ma­neh basa dhaerah sing di­revi­talisasi. 

Sairing karo bantuane pama­rentah lumantar komuni­tas-komunitas pelestari basa, Badan Bahasa uga kupiya nin­dakake revitalisasi basa-basa dhaerah kasebut. Diajab ma­sya­rakat ora surut semangate nggunakake basa dhae­rahe dhewe supaya tansah lestari. Upamoa wis ora kena dipeng­gak kecuresane jalaran penu­tur­e wis entek, Badan Bahasa kepengin ilange basa dhaerah mau ora ujug-ujug. Nanging isih bisa ditahan nganti puluh­an taun lawase.

Ketahanan Budaya

Angin seger pangarep-arep bakal tetep kukuhe basa dhae­rah tumiyup nalika Menteri Kebudayaan Fadli Zon nemen­ake yen ta pamarentah nduwe­ni komitmen nga­yomi lestarine basa lokal. Miturut salah siji menteri cina­kete Presiden Pra­bowo Subianto mau, basa dhae­rah yek­ti­ne dudu mung saderma alat komunikasi, na­nging uga pondhasi ketahanan budaya sarta idhentitas bangsa.

“Mula negara mesthekake yen basa dhaerah ora mung di­ayomi, nanging uga digunak­ake, dikembangake, dipae­dah­ake, lan diwarisake marang generasi bacute,” kandha­ne Fadli nalika patemon karo anggota Komite III Dewan Per­wakilan Daerah Republik Indonesia (DPD RI) ing Ja­kar­ta, Selasa, 7 April 2026.

Fadli nuturake, wujud nyatane pamarentah ngayomi sarta ngembangake basa dhaerah yaiku kanthi dibahase Rancangan Undang-Undang (RUU) Bahasa Daerah. Fadli njlentrehake, strategi ngukuhi lestarine basa lokal perlu diowahi saka sing mau­ne pelestarian pasip menyang revitali­sasi aktip. 

Upaya kasebut bisa ditin­dak­ake lu­man­tar maneka cara. Ing antarane liwat integrasi sistem pendidikan, maedahake teknologi digital, sarta njurung generasi mudha mrodhuksi konten kreatif migu­nakake narasi basa dhaerah. Saengga rancangan berbasis dhata liwat dho­ku­men Pokok Pikiran Kebu­dayaan Daerah (PPKD) minang­ka dhasar kebijakan ing tingkat dhaerah, wigati kanggo di­leksa­nani.

“PPKD dudu mung sekadhar dho­ku­men administratif, nanging mujudake lan­dhesan kanggo njupuk keputusan kebudayaan kang didhasarake marang kondhisi faktual ing lapangan. Saka ko­no kita bisa mesthekake menawa ke­bi­jakan kang dijupuk kepala dhaerah be­ner-bener selaras karo kebutuhan masyarakate,” ujare Fadli dikutip saka Kantor Berita Antara.

Ketua Komite III DPD RI Fi­lep Wa­maf­ma kandha, dibutuh­ake pengu­wat­an-penguwatan marang inti sari (sub­stansi) RUU Bahasa Daerah sing dina­ne iki lagi jrone tahap pemba­hasan. Dhe­weke ngajab yen RUU mau wis disahake dadi UU, cak-cakane bisa bener-bener dirasakake dening kabeh dhaerah ing wilayah Indonesia.

Filep mratelakake pemba­hasan RUU Bahasa Daerah ka­wiwitan taun 2024 ke­pungkur. Na­nging prosese ora bica cepet jalaran DPD butuh konsultasi ka­ro pamarentah, mligine Kemen­terian Kebudayaan lan Kementerian Pen­didi­ka­n Dasar dan Menengah (Kemendikdas­men).

Pangajab sing padha uga diandhar­ake dening anggota DPD perwakilan Pa­pua, David Harold Warumi. Dheweke darbe panemu, pangayoman marang basa-basa lokal perlu diseriusi dening kabeh pihak jalaran basa dhaerah gegayutan karo idhentitas bangsa. David ngaku oleh usul­an-usulan saka masya­rakat adat Papua ngenani pentinge ngu­kuhi kabudayan lokal, klebu basa asli ing tlatah kasebut.

“Indonesia dikenal dening donya mi­nangka negara kang sugih budaya lan basa. Basa dhae­rah mujudake idhen­ti­tas lan warisan leluhur kang wajib direksa sarta dilestarekake,” kan­dha­ne David.

Kemendikdasmen nyebutake Indonesia ndu­we­ni ora kurang saka 817 basa dhaerah. Ngupa­kara lestarine basa dhaerah sing gunggunge nganti meh sewu mau dudu pakaryan gampang tumrap pamarentah. Dibutuhake partisipasi aktip masyarakat magepokan karo upaya ngu­kuhi lestarine basa kasebut. Cara sing paling gam­pang tur murah yaiku nggunakake jroning pasrawungan padinan. Ing sisih liya, pamarentah perlu mikuwati upaya pelestarian iku lumantar kawicaksanan-kawicaksanan sing nyengkuyung. Upamane, basa lokal dadi wulangan wajib ing sekolah lan nemtokake kelulusan. ‘Gotong royong’ antarane  masyarakat lan pamarentah mau diyakini bakal kuwawa ngukuhi adeging basa dhaerah. Nyinau basa manca kena-kena wae, nanging aja kongsi nglalekake basane dhewe.

Panulis: Kukuh Setyo Wibowo