Kutha Surabaya dadi lokasi pisanan kanggo pelaksanaan program “Partnership for Preventing Riverine Plastic Pollution” ing Indonesia. Program iki mujudake kolaborasi bilateral antarane Pemerintah Indonesia liwat Kementerian Koordinator Bidang Pangan, Pemerintah Uni Emirat Arab (UEA), lan United Nations Development Programme (UNDP) Indonesia kanggo nyuda pencemaran sampah plastik ing kali sadurunge mlayu menyang laut.
Program kuwi dikenalake liwat kegiatan soft-launching sing dianakake ngepasi peringatan Hari Lingkungan Hidup Sedunia ing Ruang Praban Kantor Badan Perencanaan Pembangunan Daerah (Bappeda) Kota Surabaya, Jemuwah (5/6/2026).
Surabaya dipilih dadi kutha pisanan pelaksanaan program iki amarga dibiji nduweni komitmen sing kuwat jroning pengelolaan sampah lan ngendhalekake pencemaran lingkungan. Program iki fokus nyegah sampah plastik mlebu laut liwat pengendalian ing kali, resik-resik sampah, nguwatake ekonomi sirkular, lan owah-owahan prilaku masyarakat.
Pelaksana Tugas (Plt) Kepala Dinas Lingkungan Hidup (DLH) Kota Surabaya, M. Fikser, nelakake panuwune marang pemerintah pusat sing wis menehi kapercayan marang Kota Pahlawan dadi lokasi pelaksanaan awal program kasebut.
“Matur nuwun marang Kementerian Lingkungan Hidup, Kemenko Bidang Pangan lan kabeh kementerian liyane. Surabaya dipilih dadi salah siji lokasi soft-launching gegayutan karo (penanganan) sampah plastik, sekaligus peringatan Hari Lingkungan Hidup Sedunia,” ujare Fikser ing kegiatan soft-launching program mau.
Miturut Fikser, implementasi program iki wis mlaku ing Kali Tebu lan Kali Mrutu. Ing kekarone lokasi kuwi dipasang sistem penahan sampah (trash boom) kanggo ngalangi sampah plastik sing katut banyu kali sadurunge tekan laut. “Project sing saiki ditindakake ing Kali Tebu lan Kali Mrutu kuwi pancen banget nduweni dampak,” ujare.
Dheweke nerangake, anane program kasebut wis nuduhake asil nyata. Saben dina, kira-kira sak ton sampah plastik kasil dijupuk saka kali liwat kolaborasi DLH Surabaya karo Non-Governmental Organization (NGO) sing melu program kuwi. “Sedina, sakton sampah plastik sing banjur dijupuk dening kanca-kanca Ecoton, uga Lohjinawi. Kita fasilitasi panggonan kanggo kanca-kanca NGO iki,” ujare.
Fikser ngandhakake yen Pemkot Surabaya uga menehi dukungan penuh marang pelaksanaan program. Dhukungan kuwi ora mung awujud nyedhiyakake fasilitas, nanging uga aweh edukasi marang warga sing manggon ing sakupenge lokasi kegiatan.
“Pak Wali Kota Eri Cahyadi wis pesen, support kabeh kebutuhan kanca-kanca (NGO) iki. Dadi banjur kita ora mung kuwi (resik-resik sampah), nanging ana edukasi marang warga ing kono supaya njaga lingkungan,” ujare.
Kajaba nyegah sampah mlebu laut, program “Partnership for Preventing Riverine Plastic Pollution” uga ngutamakake pendekatan ekonomi sirkular. Sampah sing kasil diklumpukake ora langsung dibuwang, nanging dipilah lan dimanfaatake maneh miturut jinise.
Fikser kandha, proses kuwi uga mbukak kesempatan ekonomi kanggo masyarakat kono. Warga dijak melu ing kegiatan milah, ngepak, nganti adol sampah sing isih nduweni nilai ekonomis. “Saka asil sampah sing dijupuk kuwi dipilah-pilah. Dadi warga uga oleh gaweyan lan oleh manfaat,” ujare.
Miturut dheweke, manfaat program ora mung dirasakake saka babagan lingkungan, nanging uga menehi dampak ekonomi marang warga sing melu ngelola sampah. “Sampah kuwi disortir, banjur dipilah maneh, dipacking, didol. Dadi ora mung project kanggo njaga lingkungan, nanging warga kita uga banjur entuk nilai ekonomis saka kegiatan iki,” ujare Fikser.
Owah-owahan kondisi lingkungan uga wis wiwit katon, utamane ing kawasan Kali Tebu. Kali sing maune kebak sampah iki, saiki katon luwih resik lan ndadekake masyarakat luwih sadar melu njaga lingkungane. “Kali Tebu saiki resik. Dadi apa sing kita tindakake kuwi jebule warga uga kesengsem pengin nyoba njaga lingkungane,” kandhane.
Fikser ngandhakake, rata-rata sampah sing ana ing Kali Tebu isih kira-kira sakton saben dina. Nanging, jumlah kuwi wis wiwit mudhun amarga kesadaran masyarakat saya mundhak.
“Nganti dina iki isih sakton, rada mudhun. Amarga sakwise ndeleng (kondisi kali), wong arep mbuwang maneh dadi ragu-ragu amarga wis wiwit apik. Banjur sampah kuwi kita tahan (trash boom) ing ngarep,” ujare.
Sanadyan mangkono, Fikser nandhesake yen keberhasilan program iki ora mung diukur saka akehe sampah sing kasil dijupuk saka kali. Indikator utama suksese yaiku sudane sampah sing dibuwang masyarakat wiwit saka sumberé.
“Kita ngajab sampah kuwi saya suda, lagi diarani kasil. Mula saka kuwi, kita bakal nguwati ing perangan hulu, kita kudu peksa sampah saka omah-omah,” tandhese.
Minangka bagian saka upaya kuwi, Pemkot Surabaya wis nindakake maneka program pengurangan sampah kanthi basis masyarakat, ing antarané liwat Kampung Zero Waste lan Program Kampung Iklim (ProKlim).
Fikser nerangake, Pemkot Surabaya duwe target nyuda tumpukan sampah nganti 40 persen. Saikine, volume sampah sing diasilake Kota Surabaya nggayuh 1.800 ton saben dina. “Dadi target Pak Wali Kota marang kita Dinas Lingkungan Hidup, sampah kudu suda 40%. Ing Surabaya sampah saben dina ana kira-kira 1.800 ton,” jelasé.
Saka jumlah kuwi, kira-kira 200 ton wis nduweni nilai ekonomis liwat pangolahan ing TPS 3R (Reduce, Reuse, Recycle). Dene 1.000 ton liyane wis mlebu skema pangolahan dadi energi liwat Pembangkit Listrik Tenaga Sampah (PLTSa) Benowo. Dene 600 ton sisane isih mandheg ing tempat pembuangan akhir (landfill).
Kanggo ngatasi masalah kuwi, pemerintah pusat wis milih Kota Surabaya dadi salah siji daerah pangembangan fasilitas Pengolah Sampah Menjadi Energi Listrik (PSEL). Lahan kang jembare 5,8 hektar ing Sumber Rejo, Kecamatan Pakal, wis disiapake kanggo ndhukung proyek kuwi. “Saengga sampah sing 600 ton kuwi, (ing mangsa ngarep) uga bisa dibong bareng karo (sampah) saka wilayah Surabaya Raya, yaiku Surabaya, Sidoarjo, Gresik lan Lamongan,” ujare Fikser.
Ing kesempatan sing padha, Koordinator Pokja Perubahan Perilaku Masyarakat Direktorat Pengurangan Sampah lan Pengembangan Ekonomi Sirkular Kementerian Lingkungan Hidup (KLH), Sri Murwani Nurfadilastuti, nandhesake yen owah-owahan prilaku masyarakat dadi kunci utama kanggo nyuda pencemaran sampah.
“Nah, salah sijine yaiku kanggo nggerakake masyarakat supaya bisa matesi sampah lan uga milah sampah saka sumberé,” ujare.
Mula saka kuwi, Sri Murwani nyebutake yen pemerintah terus ngupaya nggerakake masyarakat supaya ngurangi sampah lan nindakake pemilahan wiwit saka sumberé. Langkah kuwi dirasakake penting supaya sampah bisa dimanfaatake maneh lan ora mandheg ana ing kali utawa lingkungan terbuka.
“Saengga nalika wis dipilah, lan nalika sampah kuwi wis dimanfaatake, iki mung ana rong bab. Yakuwi ora bakal dibuwang maneh menyang panggonan-panggonan kaya Kali Tebu lan liyane, nanging uga bisa aweh nilai ekonomi marang masyarakat,” ujare.
Miturut dheweke, sampah anorganik utawa organik padha nduweni kalodhangan kanggo dikelola, saengga bisa menehi manfaat ekonomi sekaligus ngurangi beban lingkungan. “Kita ngapresiasi lan terus ndhukung upaya-upaya kanggo ngelola sampah,” tambahé.
Padha karo Sri Murwani, Koordinator Sekretariat Tim Koordinasi Nasional Penanganan Sampah Laut (TKN PSL), Ahmad Bahri Rambe, ngandhakake yen program kuwi dirancang kanthi komprehensif amarga ora mung fokus marang njupuk sampah, nanging uga nyakup pengelolaan lan edukasi marang masyarakat.
“Dadi program iki dudu mung njupuk sampah plastik waé, nanging uga sampah organik. Mengko sampah-sampah iki bakal dikelola, di-recycle lan sing isih ana ajine bakal dimanfaatake,” ujare Bahri.
Miturut dheweke, pendekatan kuwi diajab bisa nyiptakake sistem pengelolaan sampah kali sing lestari, saengga manfaat program bisa dirasakake kanggo jangka panjang.
“Dadi programé cukup komprehensif. Kepriye njupuk sampah kali nanging uga nindakake edukasi marang masyarakat, saengga mengko program iki bisa mlaku kanthi becik lan terus-terusan,” kandhane.
Sauntara kuwi, Staf Asisten Deputi Ekonomi Sirkular lan Dampak Lingkungan Kementerian Koordinator Bidang Pangan, Ahmad Didin, nerangake yen program kuwi asil kerja sama antarane Pemerintah Indonesia lan Pemerintah UEA, kanthi UNDP Indonesia minangka pelaksana program.
“Project iki mujudake asil kerja sama pemerintah Indonesia liwat Kementerian Koordinator Bidang Pangan lan Pemerintah UEA. Banjur kita milih UNDP Indonesia, minangka implementing agency-ne,” ujare.
Didin njlentrehake program kuwi ditindakake sacara nasional ing limang lokasi, yaiku Surabaya, Sidoarjo, Bekasi, Solo, lan Bali. Nanging, Surabaya dadi kutha kawitan sing dipilih kanggo peluncuran program sekaligus implementasi awal.
“Project iki wis mlaku ing Kota Surabaya, lan pangajabe mengko Surabaya dadi kutha percontohan ing antarane lima mau. Saengga kabeh (daerah) bisa niru apa sing wis ditindakake Surabaya yen program iki wis sukses,” pungkase Didin. (ADV)
